Yaşa Bağlı Makula Dejenerasyonu (YBMD): Kuru ve Yaş Tip Rehberi

Bir yüze baktığınızda gözlerin, burnun ve ağzın tam ortasının bulanık ya da silik göründüğünü düşünün; kenarlar ise olduğu gibi duruyor. Yaşa bağlı makula dejenerasyonu (YBMD, halk arasında "sarı nokta hastalığı") tam olarak böyle bir tablo yaratabilir. Hastalık, retinanın merkezinde bulunan ve keskin, ayrıntılı görmeden sorumlu olan makula adlı küçük bölgeyi etkiler. Okumak, yüz tanımak, araç kullanmak ve ince işler yapmak bu bölgeye bağlıdır.

Yaşa bağlı makula dejenerasyonu, gelişmiş ülkelerde 50 yaş üstündeki kişilerde ciddi görme kaybının önde gelen nedenlerinden biridir. Hastalık tamamen körlüğe yol açmaz; yan (periferik) görme genellikle korunur. Ancak merkezi görme kaybı yaşam kalitesini derinden etkileyebilir. Son yirmi yılda özellikle yaş tipin tedavisinde büyük ilerlemeler kaydedildi. Bu rehberde hastalığın türlerini, belirtilerini, risk faktörlerini, güncel tedavileri ve evde Amsler kartıyla nasıl takip yapabileceğinizi anlatıyoruz.

Makula nedir, ne işe yarar?

Retina, gözün arka duvarını döşeyen ve ışığı sinir sinyallerine çeviren ince bir dokudur. Makula, bu dokunun merkezinde yaklaşık 5 milimetre çapında bir alandır ve en ortasında koni hücrelerinin en yoğun bulunduğu fovea yer alır. Bir kelimeyi okurken, iğneye iplik geçirirken ya da bir arkadaşınızın yüz ifadesini seçerken makulanızı kullanırsınız. Makulanın altında, onu besleyen ve atıklarını temizleyen retina pigment epiteli (RPE) adlı bir hücre tabakası ve onun da altında koroid denilen damar ağı bulunur. YBMD, bu destek sisteminin yaşla birlikte bozulmasıyla gelişir. Retinanın yapısını daha ayrıntılı öğrenmek için gözün anatomisi rehberimize göz atabilirsiniz.

Kuru tip ve yaş tip YBMD

Kuru (atrofik) tip

Hastaların büyük çoğunluğunda görülen türdür. Retina pigment epitelinin altında drusen adı verilen sarımsı birikintiler oluşur ve makula hücreleri zamanla incelir. Kuru tip genellikle yıllar içinde yavaş ilerler. Erken evrede belirti olmayabilir; ilerledikçe okumada zorlanma, loş ışıkta görme güçlüğü ve merkezde bulanıklık gelişir.

Yaş (neovasküler) tip

Hastaların daha küçük bir kısmında görülür, ancak tedavi edilmezse ciddi görme kaybının büyük bölümünden sorumludur. Makulanın altında anormal, kırılgan yeni damarlar gelişir (koroidal neovaskülarizasyon). Bu damarlardan sıvı ve kan sızar; makula şişer ve hasar görür. Yaş tip haftalar, hatta günler içinde hızla görme kaybına yol açabilir. Kuru tip her an yaş tipe dönüşebilir; bu nedenle kuru tip tanısı alan kişilerin görme değişikliklerini dikkatle izlemesi gerekir.

Drusen ve hastalığın evreleri

Drusen, retina pigment epitelinin altında biriken yağ ve protein içerikli küçük sarı birikintilerdir. Küçük (ince) drusenler yaşlanmanın olağan bir parçası olabilir ve tek başına YBMD anlamına gelmez. Drusenlerin büyüklüğü ve sayısı arttıkça risk de artar. Göz doktorları hastalığı genellikle şu şekilde evrelendirir:

• Erken evre: Orta büyüklükte drusenler vardır; genellikle görme şikâyeti yoktur.
• Ara evre: Büyük drusenler ve/veya pigment değişiklikleri görülür. Bazı kişiler hafif bulanıklık ya da loş ışıkta zorlanma fark eder.
• İleri evre: Ya coğrafi atrofi (ileri kuru tip) ya da neovasküler (yaş) tip gelişmiştir. Merkezi görme belirgin şekilde etkilenir.

Coğrafi atrofi

Coğrafi atrofi, kuru tip YBMD'nin ileri evresidir. Makulada retina hücrelerinin ve altındaki destek tabakasının kaybolduğu, haritadaki kıtalara benzeyen keskin sınırlı alanlar oluşur; adı da buradan gelir. Bu alanlar yıllar içinde genişler. Atrofi foveayı tuttuğunda merkezi görmede kalıcı kör noktalar oluşur.

Uzun yıllar boyunca coğrafi atrofi için onaylı bir tedavi yoktu. Son yıllarda bazı ülkelerde, kompleman sistemini hedefleyen ve göz içine düzenli enjeksiyonla uygulanan ilaçlar onay aldı. Bu ilaçlar atrofi alanlarının büyüme hızını bir miktar yavaşlatabilir; ancak kaybedilen görmeyi geri getirmez ve görme işlevine etkisi henüz tartışılmaktadır. Bu tedavilerin ülkemizde erişilebilirliği ve size uygun olup olmadığı konusunda retina uzmanınıza danışmanız gerekir.

Belirtiler

• Merkezi görmede bulanıklık veya silik alanlar
• Düz çizgilerin (kapı pervazı, fayans derzleri, kitap satırları) eğri veya dalgalı görünmesi (metamorfopsi)
• Görme alanının ortasında gri, koyu veya boş bir leke
• Okumak için daha fazla ışığa ihtiyaç duyma
• Loş ortamlara uyum sağlamada zorluk
• Renklerin daha soluk görünmesi
• Yüzleri tanımakta zorlanma
• Nesnelerin olduğundan küçük veya büyük görünmesi

Hastalık çoğu zaman önce tek gözde başladığından, sağlam göz kaybı telafi eder ve kişi uzun süre fark etmeyebilir. Bu nedenle her gözü ayrı ayrı test etmek önemlidir.

Risk faktörleri

• Yaş: En güçlü risk faktörüdür; risk 50 yaşından sonra belirgin şekilde artar.
• Sigara: YBMD riskini kat kat artırır ve en önemli değiştirilebilir risk faktörüdür. Bırakmak için asla geç değildir; ayrıntılar için sigara ve göz hastalıkları yazımızı okuyabilirsiniz.
• Aile öyküsü ve genetik: Birinci derece akrabalarında YBMD olanlarda risk daha yüksektir.
• Açık ten ve açık renkli göz (bazı çalışmalarda)
• Yüksek tansiyon, kalp-damar hastalıkları ve yüksek kolesterol
• Obezite ve hareketsiz yaşam
• Sebze ve balık açısından fakir beslenme

Tanı nasıl konur?

Göz doktoru, göz bebeğini damlayla genişleterek makulayı inceler ve drusen, pigment değişiklikleri, kanama veya sıvı olup olmadığına bakar. Tanı ve takipte en önemli araç optik koherens tomografidir (OKT): Retinanın katmanlarını mikron düzeyinde gösteren, birkaç saniye süren ağrısız bir taramadır ve sıvı birikimini çok hassas biçimde saptar. Gerekirse damar yapısını göstermek için floresein anjiyografi veya OKT anjiyografi yapılabilir. Göz muayenesinin adımları hakkında daha fazla bilgi için göz muayenesi rehberimize bakabilirsiniz.

Yaş tip tedavisi: Anti-VEGF iğneleri

Vasküler endotelyal büyüme faktörü (VEGF), anormal damarların oluşmasını ve sızdırmasını sağlayan bir proteindir. Anti-VEGF ilaçlar bu proteini bloke ederek yeni damar gelişimini baskılar ve sızıntıyı azaltır. Bu ilaçlar göz içine (vitreus boşluğuna) çok ince bir iğneyle enjekte edilir.

Anti-VEGF tedavisi, yaş tip YBMD'de devrim yaratmıştır. Tedavi öncesi dönemde hastaların çoğu birkaç yıl içinde ciddi merkezi görme kaybı yaşarken, günümüzde düzenli tedavi alan hastaların büyük kısmında görme stabil kalır, bir kısmında ise iyileşir. Uygulamada farklı etken maddeler ve tedavi şemaları kullanılır; hangi ilacın seçileceğine ve iğne aralıklarına retina uzmanınız karar verir.

İğne nasıl uygulanır?

1. Göz damlayla uyuşturulur ve göz çevresi antiseptik solüsyonla temizlenir.
2. Göz kapakları özel bir aletle açık tutulur.
3. İlaç, gözün beyaz kısmından çok ince bir iğneyle birkaç saniyede enjekte edilir.
4. İşlem sonrası göz kontrol edilir ve hasta aynı gün evine döner.

Çoğu hasta, düşündüğünden çok daha az rahatsızlık hissettiğini söyler. İşlemden sonra hafif batma, kızarıklık veya küçük bir kanama lekesi olabilir; bunlar genellikle zararsızdır. Tedavi başlangıçta genellikle aylık enjeksiyonlarla yapılır, ardından hastalığın aktivitesine göre aralıklar uzatılabilir. Tedavi çoğu zaman uzun süreli olup yıllarca devam edebilir. Randevuları aksatmak, kazanılan görmenin kaybedilmesine yol açabilir.

AREDS2 takviyeleri: Kimler için?

ABD Ulusal Göz Enstitüsü (NEI) tarafından yürütülen AREDS ve AREDS2 çalışmaları, belirli bir vitamin ve mineral kombinasyonunun ara evre YBMD'si olan veya bir gözünde ileri evre YBMD bulunan kişilerde, ileri evreye geçiş riskini yaklaşık dörtte bir oranında azaltabildiğini göstermiştir. AREDS2 formülü C vitamini, E vitamini, çinko, bakır, lutein ve zeaksantin içerir. Orijinal formüldeki beta karoten, sigara içenlerde akciğer kanseri riskini artırabildiği için AREDS2'de lutein ve zeaksantin ile değiştirilmiştir.

Önemli noktalar şunlardır:

• Bu takviyeler YBMD'yi tedavi etmez ve kaybedilen görmeyi geri getirmez.
• Erken evre YBMD'si olanlarda veya hastalığı olmayanlarda koruyucu etkisi gösterilmemiştir.
• Yüksek dozlar içerdiği için doktorunuza danışmadan başlanmamalıdır.
• Takviyeler dengeli beslenmenin yerini tutmaz.

Bu konuyu daha ayrıntılı ele aldığımız AREDS takviyeleri: Kimler gerçekten yararlanır? yazımızı ve makula pigmentleri hakkındaki lutein ve zeaksantin yazımızı okuyabilirsiniz.

Amsler kartı ile evde takip

Amsler kartı, ortasında bir nokta bulunan kareli bir ızgaradır ve makuladaki değişiklikleri erken fark etmenizi sağlayan basit bir araçtır. Özellikle ara evre YBMD'si olanlar veya bir gözünde yaş tip bulunanlar için, diğer gözde yaş tipe dönüşümü erken yakalamak açısından çok değerlidir.

Amsler testi nasıl yapılır?

1. İyi aydınlatılmış bir ortamda, okuma gözlüğünüz varsa takın.
2. Kartı veya ekranı yaklaşık 30-40 santimetre uzağa yerleştirin.
3. Bir gözünüzü elinizle kapatın.
4. Açık gözünüzle yalnızca ortadaki noktaya bakın.
5. Noktaya bakarken çizgilerin düz olup olmadığını, eksik, bulanık veya koyu alanlar olup olmadığını fark etmeye çalışın.
6. Aynı işlemi diğer gözünüz için tekrarlayın.

Testi her gün ya da doktorunuzun önerdiği sıklıkta, aynı koşullarda yapmak değişiklikleri fark etmeyi kolaylaştırır. Sitemizdeki Amsler ızgarası testini kullanarak bunu kolayca yapabilirsiniz. Unutmayın: Bu test bir tarama ve takip aracıdır, tanı koymaz.

Riski azaltmak için neler yapabilirsiniz?

• Sigarayı bırakın: YBMD için yapabileceğiniz en etkili değişikliktir.
• Beslenmenize dikkat edin: Ispanak, lahana, pazı gibi koyu yeşil yapraklı sebzeler, renkli sebze ve meyveler ve haftada birkaç kez yağlı balık içeren Akdeniz tipi beslenme, çalışmalarda daha düşük risk ile ilişkilendirilmiştir. Daha fazla bilgi için göz sağlığı için beslenme rehberimize bakabilirsiniz.
• Tansiyon, kolesterol ve kilonuzu kontrol altında tutun.
• Düzenli egzersiz yapın.
• Gözlerinizi güneşten koruyun: UV korumalı güneş gözlüğü kullanmak genel göz sağlığı için yararlıdır.
• Düzenli göz muayenesi yaptırın: Özellikle 50 yaşından sonra ve ailede YBMD varsa.

Göz egzersizlerinin YBMD'yi önlediğine veya tedavi ettiğine dair bilimsel bir kanıt bulunmadığını da belirtmek isteriz.

Az görmeyle yaşam

İleri evre YBMD merkezi görmeyi etkilese de yan görme genellikle korunur ve bu sayede pek çok kişi bağımsız yaşamını sürdürebilir. Büyüteçler, okuma lambaları, büyük puntolu materyaller, telefon ve tabletlerin büyütme ve sesli okuma özellikleri günlük yaşamı kolaylaştırır. Görme rehabilitasyonu, merkezdeki kör noktanın çevresindeki sağlam retina bölgelerini kullanmayı (eksantrik bakış) öğretebilir. Ayrıntılı bilgi için az görme rehberimize göz atabilirsiniz. Bazı hastalar, görme kaybı sonrası gerçekte orada olmayan şekiller veya desenler görebilir (Charles Bonnet sendromu); bu bir akıl sağlığı sorunu değildir ve doktorunuzla konuşmanız rahatlatıcı olabilir.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

50 yaşını geçtiyseniz, ailenizde YBMD varsa veya sigara içiyorsanız, düzenli göz muayenesi yaptırın. Daha önce kuru tip YBMD tanısı aldıysanız, kontrolleri aksatmayın ve evde Amsler testi ile kendinizi izleyin.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve göz doktorunuzun muayenesinin yerini tutmaz.