Keratokonus: Belirtiler, Nedenler ve Güncel Tedavi Seçenekleri

Gözlük numarası sık sık değişen, özellikle astigmatı her muayenede artan, gözlükle bile tam net göremeyen bir genç düşünün. Işıkların etrafında halelar, harflerin gölgeli ya da çift görünmesi, gece araç kullanırken farlardan rahatsız olma gibi şikâyetler de eklenmişse, göz hekiminin aklına gelmesi gereken hastalıklardan biri keratokonustur. Keratokonus, gözün en önündeki saydam kubbe olan korneanın zamanla incelerek normal yuvarlak biçimini kaybetmesi ve koni şeklinde öne doğru çıkmasıdır.

Hastalık çoğunlukla ergenlik ya da genç erişkinlik döneminde başlar, yıllar içinde ilerleyebilir ve genellikle her iki gözü farklı derecelerde etkiler. Son yirmi yılda tedavide önemli bir dönüm noktası yaşandı: Korneayı güçlendiren cross-linking tedavisi sayesinde, erken yakalanan hastaların çoğunda hastalığın ilerlemesi durdurulabiliyor. Bu rehberde keratokonusun neden olduğunu, nasıl fark edildiğini ve günümüzde hangi tedavi seçeneklerinin bulunduğunu anlatıyoruz.

Keratokonus nedir?

Kornea, gözün ön yüzündeki saydam ve kubbe şeklindeki dokudur. Göze giren ışığın kırılmasında en büyük payı korneanın düzgün eğriliği üstlenir. Korneanın yapısı, birbirine çapraz bağlarla tutunan kolajen liflerinden oluşur ve bu yapı ona hem saydamlığını hem de dayanıklılığını verir.

Keratokonusta bu kolajen yapısı zayıflar. Kornea, özellikle orta ya da alt-orta bölgesinde incelir ve göz içi basıncının da etkisiyle öne doğru bombeleşir. Düzgün bir kubbe yerine düzensiz bir koni oluşunca ışık retinaya tek bir noktada odaklanamaz. Sonuç, gözlükle tam düzeltilemeyen düzensiz astigmatizma ve görüntü bozukluklarıdır. Kırma kusurlarının genel mantığını kırma kusurları rehberimizde, düzgün astigmatizmayı ise astigmatizma rehberimizde bulabilirsiniz.

Neden olur? Risk faktörleri

Keratokonusun tek bir nedeni yoktur; genetik yatkınlık ile çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir.

Göz ovuşturma

Sık ve kuvvetli göz ovuşturma, keratokonusla en güçlü ilişkilendirilen değiştirilebilir risk faktörüdür. Ovuşturma korneaya mekanik baskı uygular, içindeki dokuyu zayıflatabilir ve göz içi basıncını geçici olarak yükseltir. Özellikle parmak eklemleriyle, uzun süre ve güçlü şekilde ovuşturmak zararlıdır. Keratokonus tanısı alan kişilere verilen ilk ve en önemli öneri “gözlerinizi ovuşturmayın”dır.

Alerji ve atopi

Alerjik konjonktivit, astım ve egzama gibi atopik hastalıkları olan kişilerde keratokonus daha sık görülür. Bunun önemli bir nedeni, kaşıntının göz ovuşturmaya yol açmasıdır. Bu nedenle göz alerjisinin etkili tedavisi, keratokonus yönetiminin bir parçasıdır. Ayrıntılar için göz alerjileri rehberimize bakabilirsiniz.

Diğer risk faktörleri

• Aile öyküsü: Birinci derece akrabalarında keratokonus olanlarda risk artar; kardeşlerin ve çocukların taranması önerilir.
• Bazı sistemik ve genetik durumlar: Down sendromu, Ehlers-Danlos sendromu gibi bağ dokusu hastalıkları ve Leber konjenital amorozu.
• Uyku apnesi ve gözlerin yastığa bastırılarak uyunması: İlişkili olduğu öne sürülmüştür; kanıtlar gelişmektedir.
• Yaş: Belirtiler genellikle ergenlik ve 20’li yaşlarda başlar.

Belirtiler

Erken dönemde keratokonus yalnızca hafif bir miyopi ya da astigmatizma gibi görünebilir. Hastalık ilerledikçe şu belirtiler belirginleşir:

• Gözlük numarasının, özellikle astigmat derecesinin ve ekseninin sık değişmesi
• Gözlükle bile tam netleşmeyen bulanık görme
• Tek gözle bakarken çift ya da hayalet görüntüler (monoküler diplopi)
• Işıkların etrafında hale, yıldız saçılması, gece sürüşünde kamaşma
• Işığa hassasiyet ve göz yorgunluğu
• İki göz arasında belirgin görme farkı

Nadiren, ileri keratokonusta korneanın arka zarı aniden yırtılır ve korneaya sıvı dolar. Akut hidrops denen bu durumda göz aniden bulanıklaşır, kızarır, ağrır ve korneada beyaz bir bulanıklık görülür. Çoğunlukla haftalar-aylar içinde iyileşir, ancak acil göz değerlendirmesi gerektirir.

Çocuklarda ve gençlerde keratokonus neden daha önemlidir?

Keratokonus ne kadar erken yaşta başlarsa genellikle o kadar hızlı ve agresif seyreder. Ergenlik döneminde korneanın kolajen yapısı henüz olgunlaşmaktadır; hormonal değişiklikler, sık görülen alerjiler ve göz ovuşturma alışkanlığı bir araya geldiğinde hastalık birkaç ay içinde belirgin şekilde ilerleyebilir. Çalışmalar, çocukluk çağında tanı alan hastaların ileri evreye ulaşma ve kornea nakline ihtiyaç duyma olasılığının erişkinlerde tanı alanlara göre daha yüksek olduğunu göstermektedir.

Bu nedenle çocuklarda birkaç ipucu dikkatle izlenmelidir: Okulda tahtayı görmekte zorlanma, gözlüğün kısa sürede yetersiz kalması, sürekli göz ovuşturma, gözlerini kısarak bakma ve astigmat derecesinin her muayenede artması. Alerjik göz hastalığı olan ya da ailesinde keratokonus bulunan çocuklarda düzenli göz muayenesi ve gerektiğinde kornea topografisi önerilir. Okul çağındaki çocukların göz sağlığı için genel öneriler çocuklarda göz sağlığı rehberimizde yer alıyor.

Erken tanının en büyük kazancı, cross-linking tedavisinin kornea henüz yeterince kalınken ve görme iyi düzeydeyken uygulanabilmesidir. Böylece genç hasta, hayatının geri kalanında korumak zorunda olduğu görme düzeyini en iyi hâlinde sabitleyebilir.

Tanı nasıl konur?

Keratokonus tanısında en önemli araç kornea topografisi ve tomografisidir. Bu cihazlar korneanın ön ve arka yüzeyinin haritasını çıkarır, en dik noktayı ve kornea kalınlığını milimetrenin binde biri hassasiyetle ölçer. Böylece çok erken, henüz belirti vermeyen keratokonus bile saptanabilir. Muayenede ayrıca biyomikroskopla korneada incelme, demir birikimi halkası ya da gerilme çizgileri gibi bulgular aranır.

Bu tetkikler laser göz ameliyatı öncesinde de mutlaka yapılır; çünkü fark edilmemiş keratokonusu olan bir gözde LASIK gibi korneayı incelten bir ameliyat, korneanın daha da zayıflamasına yol açabilir. Bu konuyu LASIK, PRK ve SMILE karşılaştırması yazımızda da ele alıyoruz.

Tedavi: İlerlemeyi durdurmak ve görmeyi düzeltmek

Keratokonus tedavisinin iki ayrı hedefi vardır: hastalığın ilerlemesini durdurmak ve mevcut görmeyi olabildiğince iyileştirmek. Bu iki hedef farklı yöntemlerle karşılanır.

Corneal cross-linking (kornea çapraz bağlama)

Cross-linking, korneaya riboflavin (B2 vitamini) damlası uygulanmasının ardından kontrollü dozda ultraviyole A ışını verilmesiyle yapılır. Bu işlem kornea kolajen lifleri arasında yeni çapraz bağlar oluşturarak dokuyu sertleştirir ve güçlendirir. Amaç, koni şeklinin daha fazla ilerlemesini önlemektir.

• Kimlere yapılır: İlerlediği belgelenen keratokonusu olan hastalara. Çocuk ve gençlerde hastalık hızlı ilerleyebildiğinden birçok merkez tanı anında, ilerleme beklemeden tedaviyi değerlendirir.
• Ne beklenmeli: Cross-linking görmeyi düzeltmek için değil, korumak için yapılır. Çoğu hastada hastalık durur; bir kısmında kornea hafifçe düzleşip görme biraz iyileşebilir.
• Kanıt: Cochrane derlemeleri ve uzun dönem çalışmalar, standart yöntemin ilerlemeyi yavaşlatma ya da durdurmada etkili olduğunu desteklemektedir. ABD’de FDA tarafından onaylanmış bir tedavidir.
• Süreç: Standart yöntemde korneanın yüzey tabakası (epitel) kaldırılır; bu nedenle ilk birkaç gün ağrı, ışığa hassasiyet ve bulanık görme olur, koruyucu kontakt lens takılır. Görmenin yerine oturması birkaç hafta ile birkaç ay sürebilir.
• Sınırlamalar: Çok ince korneada standart yöntem uygulanamayabilir; enfeksiyon ve kornea bulanıklığı nadir ama olası komplikasyonlardır.

Gözlük ve yumuşak lensler

Erken evrede gözlük veya yumuşak kontakt lensler yeterli görme sağlayabilir. Hastalık ilerledikçe düzensiz astigmatizma gözlükle düzeltilemez hâle gelir.

Sert gaz geçirgen (RGP) lensler

Sert lensler, korneanın düzensiz yüzeyinin üzerinde düzgün yeni bir kırma yüzeyi oluşturur; lens ile kornea arasındaki gözyaşı tabakası düzensizlikleri doldurur. Bu sayede gözlükle elde edilemeyen netlik sağlanabilir. Alışma dönemi gerektirir ve uygun lensin seçilmesi uzmanlık ister.

Skleral lensler

Skleral lensler daha büyük çaplıdır; korneaya değmeden onun üzerinden köprü kurar ve gözün beyaz kısmına (sklera) oturur. Lensin altı serum fizyolojik ile doldurulur. İleri keratokonusta, sert lensi tolere edemeyen hastalarda ya da göz kuruluğu eşlik edenlerde çok başarılı olabilir ve birçok hastanın kornea nakline ihtiyacını erteler.

Hibrit lensler ve diğer seçenekler

Ortası sert, kenarı yumuşak hibrit lensler ve özel tasarımlı yumuşak keratokonus lensleri de seçenekler arasındadır. Hangi lensin uygun olduğu kornea şekline, yaşam tarzına ve konfora göre belirlenir. Genel bilgi için kontakt lens rehberimize göz atabilirsiniz; lens kullanıyorsanız temizlik ve saklama kurallarına titizlikle uymanız enfeksiyon riskini azaltır.

Kornea içi halka segmentleri

Korneanın orta katmanına yerleştirilen ince, yarım ay şeklinde plastik halkalar korneanın şeklini düzleştirerek düzensizliği azaltabilir. Lens toleransını artırmak ya da görmeyi iyileştirmek amacıyla seçilmiş hastalarda kullanılır; bazen cross-linking ile kombine edilir.

Kornea nakli

Kornea çok incelmiş, skarlaşmış ya da lenslerle yeterli görme sağlanamıyorsa kornea nakli gündeme gelir. Günümüzde keratokonusta sıklıkla yalnızca korneanın ön katmanlarının değiştirildiği derin ön lameller keratoplasti tercih edilir; bu yöntemde hastanın kendi iç tabakası korunduğu için doku reddi riski daha düşüktür. Tam kat nakil (penetran keratoplasti) de bir seçenektir. Keratokonus, kornea nakli sonuçlarının en iyi olduğu hastalıklardan biridir; ancak nakil sonrasında da görme için genellikle gözlük veya lens gerekir. Ayrıntılar için kornea nakli ve göz bağışı rehberimize bakın.

Keratokonusla günlük yaşam

• Ovuşturmayı bırakın: Kaşıntı olduğunda gözü ovmak yerine soğuk kompres, koruyucusuz suni gözyaşı ya da hekiminizin önerdiği alerji damlalarını kullanın. Çocuklarda bu alışkanlığı fark edip nazikçe uyarmak çok değerlidir.
• Göz kuruluğunu tedavi edin: Kuruluk hem kaşıntıyı hem de lens konforsuzluğunu artırır. Kuru göz rehberimiz yardımcı olabilir.
• Gece sürüşüne dikkat: Hale ve kamaşma belirginse gece araç kullanımını sınırlayın ve görme düzeltmenizin güncel olduğundan emin olun.
• Güneşten korunun: Işığa hassasiyet için UV korumalı güneş gözlüğü konfor sağlar.
• Laser ameliyat öncesi dikkat: Keratokonus veya ailede keratokonus öykünüz varsa laser göz ameliyatı düşünmeden önce mutlaka ayrıntılı kornea tomografisi yaptırın.

Ne zaman doktora gitmelisiniz?

Aşağıdaki durumlarda bir göz hekimine başvurun:

• Gözlük numaranız, özellikle astigmatınız kısa aralıklarla değişiyorsa
• Gözlükle bile tam net göremiyorsanız veya tek gözle çift görüyorsanız
• Ailenizde keratokonus varsa, belirti olmasa bile tarama için
• Çocuğunuz sık göz ovuşturuyor ve görme şikâyeti var ise
• Keratokonus tanınız varsa ve görmenizde yeni bir kötüleşme fark ettiyseniz