Göz Damlaları: Çeşitleri, Doğru Kullanımı ve Sık Yapılan Hatalar

Göz damlası, eczanede en kolay ulaşılan ilaçlardan biridir. Kızarıklık, kaşıntı, kuruluk ya da yanma olduğunda çoğumuz dolaptaki şişeye uzanırız. Oysa göz damlaları birbirinden çok farklı etki mekanizmalarına sahip ilaçlardır: Bir kısmı yalnızca gözyaşını taklit ederek yüzeyi nemlendirir, bir kısmı alerjik reaksiyonu baskılar, bir kısmı mikropları öldürür, bir kısmı ise göz içi basıncını düşürerek görme sinirini korur. Yanlış damlayı yanlış zamanda kullanmak hem sorunu çözmez hem de bazen kalıcı zarara yol açabilir.

Bu rehberde göz damlalarının başlıca gruplarını, hangi durumda hangisinin kullanıldığını, damlanın göze nasıl doğru damlatılacağını, birden fazla damla kullanırken ne kadar beklenmesi gerektiğini ve şişenin mikropla bulaşmasını (kontaminasyon) nasıl önleyeceğinizi pratik bir dille anlatıyoruz. Burada verilen bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; reçeteli bir damlanın türünü, dozunu ve süresini her zaman göz hekiminiz belirler.

Göz damlaları neden bu kadar farklı?

Gözün ön yüzeyi, ilaçların kolayca emilebildiği ama aynı zamanda çok hassas bir dokudur. Kornea (saydam tabaka) ve konjonktiva (gözün beyazını örten zar) üzerine damlatılan ilaç, birkaç dakika içinde gözyaşıyla birlikte gözyaşı kanalından buruna doğru akar. Bu yüzden damlaların formülü, koruyucu maddesi, kıvamı ve etken maddesi büyük önem taşır. Aynı belirti, örneğin kızarıklık, kuru gözden, alerjiden, enfeksiyondan ya da çok daha ciddi bir iltihaptan (üveit) kaynaklanabilir. Belirtiye göre değil, nedene göre damla seçmek gerekir.

Suni gözyaşları ve kayganlaştırıcı damlalar

Suni gözyaşları (lubrikan damlalar), doğal gözyaşı filmini destekleyen ve göz yüzeyini nemlendiren ürünlerdir. Kuru göz, uzun ekran kullanımı, klimalı ortamlar, kontakt lens kullanımı ve uçak yolculukları gibi durumlarda en sık başvurulan damla grubudur. İçerdikleri başlıca maddeler hiyaluronik asit (sodyum hiyalüronat), karboksimetilselüloz, hipromelloz, gliserin ve lipid içerikli emülsiyonlardır.

Koruyuculu mu, koruyucusuz mu?

Çok dozluk şişelerde mikrop üremesini engellemek için koruyucu madde bulunur. En sık kullanılan koruyuculardan benzalkonyum klorür, sık kullanımda göz yüzeyini tahriş edebilir ve kuruluğu artırabilir. Bu nedenle uzmanlar genellikle şunu önerir: Damlayı günde dört-altı kereden fazla kullanıyorsanız, kontakt lens takıyorsanız ya da birden fazla göz ilacı kullanıyorsanız koruyucusuz (tek dozluk flakon veya özel valfli şişe) ürünleri tercih edin.

Kıvam seçimi

Sulu damlalar görmeyi bulanıklaştırmaz ama etkisi kısa sürer. Jel kıvamlı damlalar ve göz merhemleri daha uzun etkilidir ancak geçici bulanıklık yapar; bu yüzden genellikle gece yatmadan önce kullanılır. Hangi ürünün size uyduğunu bulmak biraz deneme gerektirebilir. Ayrıntılı bir karşılaştırma için suni gözyaşı seçme rehberimize göz atabilirsiniz.

Alerji damlaları (antihistaminikler ve mast hücre stabilizatörleri)

Bahar aylarında polen, yıl boyunca ev tozu akarı veya evcil hayvan tüyü kaynaklı göz alerjisi olan kişilerde en belirgin şikâyet kaşıntıdır. Alerji damlaları üç ana gruptadır:

• Antihistaminik damlalar: Histamin etkisini hızla bloke ederek kaşıntı ve kızarıklığı dakikalar içinde azaltır.
• Mast hücre stabilizatörleri: Alerjik maddelerin salınmasını önler; etkisi birkaç gün düzenli kullanımla ortaya çıkar, bu nedenle mevsim başlamadan önce başlanabilir.
• Çift etkili damlalar: Olopatadin, ketotifen gibi etken maddeler hem antihistaminik hem de mast hücre stabilize edici etki gösterir ve günümüzde en sık tercih edilen gruptur.

Bu damlalar genellikle güvenlidir, ancak alerjik konjonktivit sanılan bazı tabloların aslında viral enfeksiyon, blefarit ya da kuru göz olabileceğini unutmayın. Tek gözde başlayan, yapışkan akıntılı veya ağrılı kızarıklıkta önce doktora başvurun.

Antibiyotik damlalar: Ne zaman gerekir?

Antibiyotikli göz damlaları ve merhemleri bakteriyel enfeksiyonların tedavisinde kullanılır. Sarı-yeşil, koyu ve kirpikleri sabahları yapıştıran akıntı bakteriyel konjonktivit lehine bir bulgudur. Ancak toplumda görülen konjonktivitlerin önemli kısmı viraldir ve antibiyotik bu durumda işe yaramaz. Gereksiz antibiyotik kullanımı direnç gelişimine katkıda bulunur ve alerjik reaksiyonlara yol açabilir.

Kontakt lens kullanıcısıysanız ve gözünüzde ağrı, ışığa hassasiyet ve bulanık görme varsa bu basit bir konjonktivit olmayabilir; kornea ülseri (keratit) acil tedavi gerektirir. Böyle bir durumda lensi çıkarın ve aynı gün göz hekimine başvurun. Ayrıntılar için göz enfeksiyonları rehberimize bakabilirsiniz.

Antibiyotik damla kullanırken

• Doktorun belirttiği süreyi tamamlayın; şikâyetler geçti diye erken bırakmayın.
• Eski bir reçeteden kalan açık antibiyotik şişesini kullanmayın.
• Tedavinin ikinci-üçüncü gününde düzelme yoksa ya da kötüleşme varsa yeniden kontrole gidin.

Steroidli (kortizonlu) damlalar: Reçetesiz kullanmanın tehlikesi

Kortikosteroid içeren göz damlaları (örneğin deksametazon, prednizolon, fluorometolon, loteprednol) güçlü iltihap gidericilerdir. Üveit, ameliyat sonrası iltihap, şiddetli alerjik göz hastalıkları ve bazı kornea hastalıklarında son derece değerlidirler. Ancak bu güç, beraberinde ciddi riskler getirir. Türkiye'de bazı kombine antibiyotik-steroid damlalar kolayca temin edilebildiği için bu konu özellikle önemlidir.

Bazı kişiler steroidlere karşı belirgin göz içi basınç artışıyla yanıt verir (steroid yanıtlayıcılar). Bu yüzden steroid damla kullanan herkesin düzenli aralıklarla göz tansiyonunun ölçülmesi gerekir. Kızarık bir gözde steroid damla, altta yatan herpes keratitini maskeleyip ağırlaştırabilir. Eski bir reçeteden kalan ya da bir yakınınızın önerdiği kortizonlu damlayı kendi başınıza kullanmaktan kesinlikle kaçının. Steroidlerin göze etkileri hakkında daha fazla bilgi için gözü etkileyen ilaçlar sayfamızı okuyabilirsiniz.

Glokom damlaları: Düzenli kullanım hayati

Glokom (göz tansiyonu), görme sinirinin yavaş ve çoğu zaman sessiz biçimde hasar gördüğü bir hastalıktır. Kaybedilen görme geri gelmez; tedavinin amacı göz içi basıncını düşürerek ilerlemeyi yavaşlatmaktır. Tedavide en sık damlalar kullanılır.

Glokom damlalarında en büyük sorun, hastalığın belirti vermemesi nedeniyle ilacın unutulması veya bırakılmasıdır. Damlayı her gün aynı saatte, örneğin diş fırçalama gibi bir alışkanlığa bağlayarak kullanmak işe yarar. Yan etki yaşıyorsanız ilacı bırakmak yerine doktorunuzla konuşun; genellikle başka bir seçenek bulunur.

Göz damlası nasıl doğru damlatılır? Adım adım

Araştırmalar, damla kullanan hastaların önemli bir kısmının damlayı göze isabet ettirmekte zorlandığını, şişe ucunu göze değdirdiğini ya da fazla damla kullandığını göstermektedir. Doğru teknik hem ilacın etkisini artırır hem de israfı ve yan etkileri azaltır.

1. Ellerinizi sabun ve suyla yıkayıp kurulayın.
2. Şişeyi çalkalamak gerekiyorsa (süspansiyon damlalar) prospektüse göre çalkalayın. Kapağı açıp ters biçimde temiz bir yüzeye koyun.
3. Başınızı geriye yatırın ya da sırt üstü uzanın. Tavanda bir noktaya bakın.
4. İşaret parmağınızla alt göz kapağını hafifçe aşağı çekerek küçük bir cep oluşturun.
5. Şişeyi gözün üzerinde, gözünüze ve kirpiklerinize değmeyecek şekilde tutun ve cebin içine tek bir damla bırakın. Göz yalnızca bir damlayı tutabilir; ikinci damla yanaktan akıp gider.
6. Gözünüzü nazikçe kapatın ve göz pınarına (burun tarafındaki iç köşe) parmağınızla 1-2 dakika hafifçe bastırın. Buna punktal oklüzyon denir; ilacın gözde kalma süresini uzatır ve buruna-boğaza geçip vücuda emilmesini azaltır.
7. Gözünüzü kırpıştırmayın veya sıkmayın. Taşan damlayı temiz bir mendille silin.
8. Şişenin kapağını hemen kapatın ve ellerinizi tekrar yıkayın.

Birden fazla damla kullanıyorsanız: Bekleme süreleri

Glokom, ameliyat sonrası dönem veya kuru göz ile alerjinin bir arada olduğu durumlarda aynı anda birden fazla damla kullanmanız gerekebilir. Hemen ardı ardına damlatılan ikinci damla, ilkini yıkayarak etkisini azaltır.

• Farklı damlalar arasında en az 5 dakika bekleyin. Pek çok hekim daha güvenli olması için 5-10 dakika önerir.
• Sıralama: Önce sulu (berrak) damlalar, sonra süspansiyonlar (çalkalanması gerekenler), sonra jeller ve en son merhemler uygulanır. Merhem önce sürülürse sonraki damlanın emilmesini engeller.
• Suni gözyaşları genellikle tedavi edici damlalardan sonra, aradan birkaç dakika geçince kullanılır; tedavi edici ilacı seyreltmemek için.
• Kontakt lens: Çoğu ilaçlı damla lens takılıyken kullanılmaz. Lensi çıkarın, damlayı uygulayın ve tekrar takmak için prospektüste belirtilen süre kadar (genellikle en az 15 dakika) bekleyin. Bazı koruyucusuz suni gözyaşları lensle uyumludur.

Karmaşık bir damla programınız varsa, saatleri ve damla isimlerini gösteren basit bir çizelge hazırlamak ya da telefonunuza alarm kurmak unutkanlığı önemli ölçüde azaltır.

Kontaminasyon: Damla şişesi nasıl mikrop kapar?

Açılmış bir göz damlası şişesi, ucu kirpiğe, göze ya da parmağa değdiğinde bakteri ve mantarlarla kirlenebilir. Kirlenmiş damla, tedavi etmesi gereken gözde ağır bir enfeksiyona yol açabilir. Son yıllarda bazı ülkelerde kontamine suni gözyaşı ürünlerine bağlı ciddi göz enfeksiyonu salgınları bildirilmiş ve ürünler toplatılmıştır; bu olaylar damla güvenliğinin ne kadar önemli olduğunu göstermiştir.

Kontaminasyonu önlemek için

• Şişe ucunu hiçbir yüzeye değdirmeyin; kapağı açıkken masaya yatırmayın.
• Damlanızı kimseyle paylaşmayın; özellikle konjonktivit varken aile içinde ayrı şişe kullanın.
• Açılış tarihini şişenin üzerine yazın. Çok dozluk şişelerin çoğu açıldıktan sonra yaklaşık 28 gün içinde atılmalıdır; ürününüzün prospektüsündeki süreyi esas alın.
• Tek dozluk flakonlar adından da anlaşılacağı gibi tek kullanımlıktır; açıldıktan sonra kalan kısmı ertesi güne saklamayın (bazı ürünler aynı gün içinde birkaç kez kullanıma izin verir, prospektüse bakın).
• Rengi değişmiş, bulanıklaşmış veya içinde partikül görülen damlayı kullanmayın (süspansiyonların doğal bulanıklığı hariç).
• Damlaları güneşten ve sıcaktan uzak saklayın; arabanın torpidosu yazın uygun bir yer değildir.
• Güvenilir olmayan internet sitelerinden veya yurt dışından denetimsiz damla almayın.

Damla kullanımında sık yapılan hatalar

Göz damlaları göz egzersizlerinin yerini tutar mı?

Bu soru sıkça soruluyor. Göz egzersizleri ve gevşeme teknikleri, uzun ekran çalışmasından kaynaklanan yorgunluk hissini azaltmaya yardımcı olabilir; örneğin bilinçli göz kırpma egzersizi göz yüzeyini doğal yolla nemlendirmeye destek olur. Ancak egzersizler glokom, enfeksiyon veya üveit gibi hastalıkların tedavisinin yerini tutmaz; bu hastalıklarda reçete edilen damlalar vazgeçilmezdir. Egzersizler en iyi ihtimalle konfor ve alışkanlık desteği sağlar.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Basit bir kuruluk veya hafif alerji için eczaneden alınan suni gözyaşı ya da antihistaminik damla uygun olabilir. Ancak aşağıdaki durumlarda kendi kendinize damla kullanmak yerine göz hekimine başvurmalısınız:

Ayrıca birkaç gün içinde düzelmeyen kızarıklık, tekrarlayan şikâyetler, uzun süreli damla ihtiyacı veya birden fazla ilaç kullanımı durumunda da kontrol önemlidir. Acil durumlarda ne yapılacağını öğrenmek için göz acilleri ve ilk yardım sayfamızı inceleyebilirsiniz.