Gece Körlüğü (Niktalopi): Nedenleri, Belirtileri ve Çözümler

Sinemaya girdiğinizde koltuğunuzu bulmak için uzun süre beklemek zorunda mı kalıyorsunuz? Akşam karanlığında araç kullanırken yol çizgilerini seçmekte zorlanıyor, karşıdan gelen farlardan sonra gözünüzün toparlanması uzun mu sürüyor? Gece evde lambayı kapattığınızda eşyalara mı çarpıyorsunuz? Bu durumların ortak adı gece körlüğüdür (niktalopi). Gece körlüğü tek başına bir hastalık değil, loş ışıkta ya da karanlıkta görmenin normalden belirgin şekilde zayıf olmasıyla tanımlanan bir belirtidir.

Gece körlüğünün nedenleri çok çeşitlidir: Bazıları, örneğin düzeltilmemiş bir miyopi ya da katarakt, kolayca tedavi edilebilir. Bazıları, örneğin A vitamini eksikliği, basit bir müdahaleyle tamamen düzelebilir. Bazıları ise retinitis pigmentosa gibi kalıtsal retina hastalıklarının ilk işaretidir. Bu rehberde karanlıkta görmenin nasıl işlediğini, gece körlüğünün başlıca nedenlerini, tanı yöntemlerini ve özellikle gece sürüşünde güvenliğinizi nasıl artırabileceğinizi anlatıyoruz.

Karanlıkta nasıl görürüz?

Retinada ışığı algılayan iki tip hücre vardır. Koniler gün ışığında çalışır, keskin ayrıntıyı ve renkleri algılar. Çubuklar ise çok daha hassastır, loş ışıkta ve karanlıkta görmeyi üstlenir ancak renk ayırt etmez ve keskin ayrıntı sağlamaz. Çubuklar retinanın özellikle çevre bölgelerinde yoğundur; bu yüzden karanlıkta soluk bir yıldıza doğrudan değil de biraz yanından bakınca daha iyi görürsünüz.

Çubukların ışığa duyarlılığını sağlayan madde, A vitamini türevi olan retinal ile bir proteinin birleşmesinden oluşan rodopsindir. Işık rodopsini parçalar, karanlıkta ise yeniden sentezlenir. Aydınlık bir ortamdan karanlığa geçtiğinizde gözün tam duyarlılığa ulaşması yaklaşık 20-30 dakika sürer; buna karanlığa uyum (karanlık adaptasyonu) denir. Bu süreçte göz bebeğinin büyümesi de katkı sağlar. Gece körlüğü, bu zincirin herhangi bir halkasındaki sorundan kaynaklanabilir: Işığın retinaya ulaşamaması, çubuk hücrelerin hasar görmesi ya da rodopsin yapımının bozulması. Ayrıntılar için görme nasıl gerçekleşir rehberimize göz atabilirsiniz.

Belirtiler: Gece körlüğünü nasıl fark edersiniz?

• Loş ışıklı ortamlarda (sinema, restoran, akşam saatleri) belirgin şekilde zor görme
• Aydınlıktan karanlığa geçişte gözün uyum sağlamasının uzun sürmesi
• Gece araç kullanırken yolu, yaya ve bisikletlileri geç fark etme
• Karşıdan gelen farlardan sonra uzun süre kamaşma
• Gece evde dolaşırken eşyalara çarpma, merdivenlerde tökezleme
• Görme alanının kenarlarının loş ışıkta daralması

Bu belirtiler yavaş yavaş gelişebildiği için kişi değişikliği uzun süre fark etmeyebilir; çoğu zaman bir yakını “akşamları çok tedirgin araç kullanıyorsun” diyerek dikkat çeker.

Gece körlüğünün başlıca nedenleri

Miyopi

Miyop gözler uzağı bulanık görür. Gündüz göz bebeği küçük olduğu için hafif bir miyopi pek fark edilmeyebilir; ancak karanlıkta göz bebeği büyüdüğünde bulanıklık artar. Ayrıca bazı kişilerde karanlıkta gözün odaklanma sistemi kendiliğinden biraz daha miyopa kayar (gece miyopisi). Bu nedenle gündüz gözlüksüz rahat gören biri gece araç kullanırken zorlanabilir. Güncel bir göz muayenesi ve doğru numaralı gözlük çoğu zaman sorunu çözer. Ayrıntılar için miyopi rehberimize bakın.

Katarakt

Yaşla birlikte göz merceğinin bulanıklaşmasıdır. Bulanık mercek ışığı dağıtarak farların ve sokak lambalarının etrafında hale, yıldızlanma ve kamaşmaya yol açar. Gece görme şikâyeti, kataraktın en erken ve en sık belirtilerinden biridir. Görme günlük yaşamı ve güvenli sürüşü etkiliyorsa katarakt ameliyatı çok başarılı bir çözümdür. Katarakt rehberimizde ayrıntıları bulabilirsiniz.

Glokom ve glokom ilaçları

Glokomun kendisi ileri evrelerde görme alanını daraltarak karanlıkta zorlanmaya yol açabilir. Ayrıca glokom tedavisinde kullanılan bazı damlalar, özellikle göz bebeğini küçülten pilokarpin gibi miyotik ilaçlar, göze giren ışığı azaltarak loş ortamda görmeyi zorlaştırır. Günümüzde bu ilaçlar daha az kullanılsa da hâlâ bazı hastalarda tercih edilmektedir. Kullandığınız damla gece görüşünüzü etkiliyorsa kendi başınıza bırakmadan hekiminizle alternatifleri konuşun. Bkz. glokom.

A vitamini eksikliği

A vitamini, rodopsin yapımı için zorunludur. Eksikliğinde ilk belirti genellikle gece körlüğüdür. Eksiklik ilerlerse gözün yüzeyi kurur, beyaz kısımda köpüklü lekeler (Bitot lekeleri) oluşur ve ağır durumlarda kornea erir; bu tabloya kseroftalmi denir. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre A vitamini eksikliği, düşük gelirli ülkelerde çocuklarda önlenebilir körlüğün önde gelen nedenlerinden biridir.

Türkiye gibi beslenme olanaklarının görece iyi olduğu ülkelerde beslenmeye bağlı eksiklik nadirdir. Daha çok şu durumlarda görülür:

• Çölyak hastalığı, Crohn hastalığı gibi bağırsak emilim bozuklukları
• Obezite cerrahisi (özellikle emilimi azaltan tipler) sonrası
• Kronik karaciğer hastalığı ve uzun süreli alkol kullanımı
• Kistik fibrozis ve pankreas yetmezliği
• Çok kısıtlı ve dengesiz diyetler

Erken dönemde yakalanan eksiklikte gece körlüğü tedaviyle düzelebilir. Ancak A vitamini yağda çözünen bir vitamindir ve fazlası vücutta birikerek karaciğer hasarı, baş ağrısı ve gebelikte doğum kusurlarına yol açabilir. Bu nedenle yüksek doz takviye yalnızca kan testiyle eksiklik doğrulandıktan sonra hekim kontrolünde kullanılmalıdır. Konuyu A vitamini ve gece görüşü yazımızda ayrıntılı ele alıyoruz.

Retinitis pigmentosa ve diğer kalıtsal retina hastalıkları

Retinitis pigmentosa, çubuk hücrelerinin yıllar içinde ilerleyici olarak kaybolduğu bir grup kalıtsal hastalıktır. Genellikle çocukluk ya da gençlikte gece körlüğüyle başlar, ardından görme alanının çevresi daralır (tünel görme). Merkezi görme uzun süre korunabilir. Belirli bir gen değişikliği (RPE65) olan hastalar için onaylanmış bir gen tedavisi mevcuttur ve diğer türler için araştırmalar sürmektedir. Ayrıntılar için retinitis pigmentosa rehberimize bakın.

Doğuştan durağan gece körlüğü ise doğumdan itibaren var olan ve ilerlemeyen bir durumdur; çoğu zaman miyopi ve nistagmus eşlik edebilir. Koroideremi ve gyrate atrofi gibi daha nadir kalıtsal hastalıklar da gece körlüğüyle başlayabilir.

Diğer nedenler

• Diyabetik retinopati: Özellikle geniş lazer tedavisi görmüş gözlerde gece görme zayıflayabilir.
• Laser göz ameliyatları sonrası: Bazı hastalarda geçici veya kalıcı hale ve kamaşma görülebilir.
• Kuru göz: Düzensiz gözyaşı tabakası ışığı saçarak gece kamaşmasını artırır.
• Yaşlanma: Yaşla birlikte göz bebeği küçülür, mercek sararır ve karanlığa uyum yavaşlar; 60 yaşındaki bir kişinin retinasına ulaşan ışık genç bir erişkine göre belirgin şekilde azdır.

Normal karanlık uyumu ile gece körlüğü arasındaki fark

Herkes aydınlık bir ortamdan karanlığa geçtiğinde ilk birkaç dakika zorlanır; bu tamamen normaldir. Aynı şekilde gece görmesi hiçbir insanda gündüz görmesi kadar keskin değildir ve renkler loş ışıkta soluklaşır. Gece körlüğünden söz etmek için zorlanmanın akranlarınıza göre belirgin şekilde fazla olması, uzun sürmesi ya da zamanla kötüleşmesi gerekir.

Kendinize şu soruları sorabilirsiniz: Aynı ortamdaki diğer insanlar rahatça hareket ederken siz duvara tutunarak mı ilerliyorsunuz? Sinemada gözünüzün alışması 10-15 dakikadan uzun mu sürüyor? Birkaç yıl önce sorunsuz yaptığınız akşam yürüyüşleri veya gece sürüşleri artık sizi tedirgin mi ediyor? Bu sorulardan birine ya da birkaçına evet diyorsanız bir göz muayenesi planlamanız yerinde olur.

Tanı: Göz hekimi neye bakar?

Göz hekimi önce ayrıntılı bir öykü alır: Şikâyet ne zaman başladı, ailede benzer durum var mı, hangi ilaçları kullanıyorsunuz, beslenme ve sindirim sorunlarınız var mı? Ardından görme keskinliği ve gözlük numarası ölçülür, mercek biyomikroskopla incelenir ve göz bebeği büyütülerek retina değerlendirilir. Gerekirse görme alanı testi, retinanın elektriksel yanıtını ölçen elektroretinografi (ERG), karanlık adaptasyon testi, kan A vitamini düzeyi ve genetik testler istenebilir. Muayene süreçleri hakkında daha fazla bilgi için göz muayenesi rehberimize bakabilirsiniz.

Gece sürüşü: Güvenliğiniz için pratik öneriler

Gece körlüğü, özellikle araç kullanırken ciddi bir güvenlik riskidir. Neden ne olursa olsun şu önlemler riski azaltır:

1. Gözlüğünüz güncel olsun: Hafif bir numara farkı bile gece belirgin hâle gelir.
2. Camları temiz tutun: Ön camın içi ve dışı, farlar ve gözlük camları temiz olmalıdır; kir ve çizikler ışığı saçar.
3. Yansıma önleyici kaplamalı gözlük kullanın: Gözlük camlarındaki yansımaları azaltır. Ayrıntılar için lens kaplamaları rehberlerimize göz atabilirsiniz.
4. Sarı veya koyu renkli “gece sürüş gözlükleri” kullanmayın: Bu gözlükler göze ulaşan ışığı azaltır ve çalışmalarda gece görüşünü iyileştirmediği gösterilmiştir.
5. Karşıdan gelen farlara doğrudan bakmayın: Bakışınızı yolun sağ kenarındaki şeride kaydırın.
6. Gösterge paneli ışığını kısın: Araç içindeki parlak ışıklar gözün karanlığa uyumunu bozar.
7. Hızınızı düşürün ve takip mesafesini artırın.
8. Mümkünse gece sürüşünü sınırlayın: Sebep netleşene ve tedavi edilene kadar alacakaranlık ve gece yolculuklarını erteleyin.

Gece sürüşü hakkında daha ayrıntılı bilgi için gece sürüşü, kamaşma ve halelar yazımızı okuyabilirsiniz.

Evde ve günlük yaşamda kolaylıklar

• Koridor, merdiven ve banyoda hareket sensörlü gece lambaları kullanın.
• Basamak kenarlarını kontrast renkli bantlarla işaretleyin.
• Yanınızda küçük bir el feneri veya telefon feneri bulundurun.
• Aydınlıktan karanlığa geçerken gözünüze uyum için birkaç dakika tanıyın.
• İleri retina hastalıklarında az görme rehabilitasyonu ve yardımcı cihazlardan yararlanın.

Ne zaman doktora gitmelisiniz?

• Loş ışıkta veya gece görmeniz belirgin şekilde zayıfladıysa
• Gece araç kullanırken kendinizi güvensiz hissediyorsanız
• Çocuğunuz karanlıkta aşırı korkuyor, eşyalara çarpıyor veya akşamları oyun oynamaktan kaçınıyorsa
• Ailenizde retinitis pigmentosa veya başka kalıtsal retina hastalığı varsa
• Bağırsak hastalığınız, obezite ameliyatı öykünüz veya karaciğer hastalığınız varsa ve gece görmenizde değişiklik fark ettiyseniz