İş Güvenliği ve Spor Gözlükleri: Standartlar ve Doğru Seçim

Göz yaralanmalarının büyük bölümü saniyeler içinde olur: bir taşlama makinesinden sıçrayan metal kıvılcımı, bahçede budanan bir dal, squash kortunda hızla gelen bir top ya da sıçrayan bir kimyasal. Bu yaralanmaların önemli bir kısmı kalıcı görme kaybına yol açabilir. Oysa Amerikan Oftalmoloji Akademisi'ne (AAO) göre göz yaralanmalarının büyük çoğunluğu uygun koruyucu gözlük kullanılarak önlenebilir.

Sorun, her gözlüğün koruyucu olmamasıdır. Normal bir numaralı gözlük ya da güneş gözlüğü darbe anında kırılarak göze daha fazla zarar verebilir. Gerçek koruma sağlayan gözlükler, belirli testlerden geçmiş ve bu testleri gösteren işaretleri taşıyan ürünlerdir. Bu rehberde Avrupa'da ve Türkiye'de geçerli EN 166 standardını, ABD'deki ANSI Z87.1 standardını, darbe dayanım sınıflarını, numaralı iş güvenliği gözlüklerini ve spora özel koruyucu gözlükleri ele alıyoruz.

Neden koruyucu gözlük kullanmalıyız?

Gözün ön yüzeyi olan kornea ve gözün iç yapıları darbeye, delici cisimlere, kimyasallara ve yoğun ışınlara karşı son derece hassastır. İş yerlerinde metal, ahşap ve taş işleme, kaynak, kimyasal madde kullanımı ve inşaat çalışmaları başlıca risk kaynaklarıdır. Evde ise çim biçme, budama, matkapla delme, temizlik kimyasalları ve havai fişekler sık görülen nedenler arasındadır.

Sporda ise risk, darbe hızı yüksek küçük toplar, raketler, sopalar ve oyuncular arası temasla ilgilidir. Bir squash ya da badminton topu göz çukuruna tam oturabilecek boyuttadır ve çok yüksek hızlara ulaşabilir. Spor yaralanmalarını önleme hakkında daha fazla bilgi için spor kaynaklı göz yaralanmalarını önleme yazımıza, iş ve sporda göz güvenliğinin genel çerçevesi için iş ve sporda göz güvenliği rehberimize bakabilirsiniz.

Koruyucu gözlük türleri

EN 166: Avrupa ve Türkiye standardı

EN 166, Avrupa'da kişisel göz koruyucuları için temel standarttır ve Türkiye'de TS EN 166 olarak uygulanır. Bu standarda uygun gözlüklerin çerçevesinde ve camlarında belirli kodlar bulunur. Ürünün ayrıca CE işareti taşıması gerekir. İş yerlerinde kişisel koruyucu donanım seçimi, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı çerçevesinde risk değerlendirmesine göre yapılmalıdır.

Optik sınıf

Camın görüntüyü ne kadar bozulmasız ilettiğini gösterir. Sınıf 1 en yüksek optik kalitedir ve uzun süreli kullanım için uygundur. Sınıf 2 aralıklı kullanım, sınıf 3 ise kısa süreli ve ara sıra kullanım için kabul edilir.

Mekanik dayanım işaretleri

Bu harflerin yanında bulunan T harfi, darbe testinin aşırı sıcaklıklarda (yaklaşık -5 °C ve +55 °C) da yapıldığını gösterir; soğuk ya da sıcak ortamlarda çalışanlar için önemlidir. Çerçeve ile camın işaretleri farklıysa, gözlüğün koruma düzeyi düşük olan işarete göre belirlenir.

Kullanım alanı ve ek kodlar

• 3: Sıvı damlacıkları ve sıçramalarına karşı koruma (genellikle goggle).
• 4: İri toz parçacıklarına karşı koruma.
• 5: Gaz ve ince toz parçacıklarına karşı koruma.
• 8: Elektrik kısa devresinden kaynaklanan arka karşı koruma.
• 9: Erimiş metal ve sıcak katı parçacıklara karşı koruma.
• K: İnce parçacıkların neden olduğu yüzey hasarına (çizilmeye) karşı dayanıklılık.
• N: Buğulanmaya karşı dayanıklılık.

Filtreli camlarda ise ek standartlar devreye girer: kaynak filtreleri için EN 169, ultraviyole filtreleri için EN 170, kızılötesi filtreleri için EN 171 ve iş amaçlı güneş filtreleri için EN 172. Bu filtrelerde camın üzerindeki sayı, koyuluk derecesini (filtre numarasını) gösterir.

ANSI Z87.1: ABD standardı

ANSI/ISEA Z87.1, ABD'de iş ve eğitim ortamlarındaki göz ve yüz koruyucuları için kullanılan standarttır. ABD menşeli ürünlerde ve uluslararası şirketlerde sıkça karşınıza çıkar.

• Z87: Temel darbe dayanımı testlerinden geçmiş koruyucu.
• Z87+: Yüksek darbe dayanımı. Gözlük tipi koruyucularda 6,35 mm çapında çelik bilyenin yaklaşık 45 m/s hızla çarpmasına ve sivri uçlu ağır bir cismin düşmesine dayanıklılık testlerini kapsar. Goggle ve yüz siperlerinde test hızları daha yüksektir.
• Z87-2: Numaralı (reçeteli) koruyucu gözlük çerçevelerinde kullanılan işarettir. Numaralı camların üzerinde ise üretici logosu ve yüksek darbe dayanımı için + işareti bulunur.
• Ek işaretler: D3 (sıçrama), D4 (toz), D5 (ince toz), W ve yanındaki sayı (kaynak filtresi koyuluğu), U (UV filtresi), R (kızılötesi filtresi), L (görünür ışık filtresi) ve V (fotokromik cam).

Numaralı iş güvenliği gözlükleri

Gözlük kullanan bir çalışan için normal gözlüğün üzerine sıradan bir koruyucu takmak hem rahatsız edici hem de çoğu zaman yetersizdir. Bu durumda üç seçenek vardır:

1. Numaralı koruyucu gözlükler: Çerçeve ve camların her ikisi de koruyucu standartlara göre test edilmiştir; camlar kişinin reçetesine göre üretilir. En konforlu ve güvenli seçenektir. Çerçevenin uygun işareti (örneğin EN 166 F ya da Z87-2) taşıması ve camların da uygun malzemeden yapılıp işaretlenmiş olması gerekir.
2. Gözlük üstü koruyucular (OTG): Normal gözlüğün üzerine geçecek şekilde tasarlanmış geniş koruyucu gözlüklerdir. Ara sıra kullanım ve ziyaretçiler için pratiktir; ancak uzun süreli kullanımda ağır ve hantal gelebilir.
3. Numaralı iç camlı goggle'lar: Bazı goggle ve maskelerin içine numaralı bir cam yerleştirilebilir. Tam sızdırmazlık gereken ortamlarda kullanılır.

Numaralı koruyucu gözlüklerde cam malzemesi olarak çoğunlukla polikarbonat ya da Trivex tercih edilir; bu malzemeler hafif ve darbeye son derece dayanıklıdır. Cam malzemeleri hakkında ayrıntılı bilgi için cam malzemeleri rehberimize bakabilirsiniz. Normal gözlük camlarının polikarbonat olması tek başına koruma sağlamaz; çerçeve ve yan koruma da test edilmiş olmalıdır.

Spora özel koruyucu gözlükler

Spor gözlükleri, ilgili sporun risklerine göre özel testlerden geçirilir. Avrupa'da ISO 18527 serisi (kayak ve snowboard, raket sporları ve yüzme gibi bölümler), ABD'de ise ASTM F803 (raket sporları, basketbol, lakros gibi) ve ASTM F659 (kayak gözlükleri) gibi standartlar kullanılır. Kaskla birlikte kullanılan yüz koruyucularının ise kendi standartları vardır.

Sporda normal gözlük neden tehlikelidir?

Normal bir gözlüğün çerçevesi darbe anında kırılabilir ve camlar göze doğru itilebilir. Mineral camlar ise kırılarak keskin parçalara ayrılabilir. Sadece camların darbeye dayanıklı olması da yeterli değildir; çerçeve, menteşeler ve yan koruma bütün olarak test edilmelidir. Açık tasarımlı, camsız göz koruyucuları ise raket sporlarında koruma sağlamaz, çünkü top bu açıklıktan geçebilir.

Güneş ve ultraviyole koruması

Kayak, dağcılık, yelken ve su sporlarında kar ve su yüzeyinden yansıyan ultraviyole ışınlar gözleri ciddi şekilde etkileyebilir. Bu sporlarda kullanılan gözlüklerin UV400 korumasına sahip olması önemlidir. Kar körlüğü hakkında bilgi için kar körlüğü ve UV hasarı yazımıza, genel güneş gözlüğü seçimi için güneş gözlükleri rehberimize bakabilirsiniz.

Çocuklar ve gençler için koruma

Gözlük kullanan çocuklar ve gençler, okul sporlarında da korunmalıdır. Darbeye dayanıklı polikarbonat camlı, kafaya bantla sabitlenen numaralı spor gözlükleri hem net görme hem de güvenlik sağlar. Tek gözünde ciddi görme kaybı olan kişilerin, sağlam gözlerini korumak için her türlü riskli etkinlikte koruyucu gözlük kullanması özellikle önemlidir. Çocuk gözlükleri hakkında ayrıntılar için çocuk gözlüğü rehberimize bakabilirsiniz.

Koruyucu gözlük seçerken kontrol listesi

• Gözlüğün çerçevesinde ve camında ilgili standart işaretlerini (EN 166, ANSI Z87.1 ya da spora özel standart) arayın.
• Risk türünüze uygun darbe sınıfını ve kullanım alanı kodlarını seçin.
• Yan korumanın bulunduğundan ve gözlüğün yüzünüze boşluk bırakmadan oturduğundan emin olun.
• Uzun süre takacaksanız optik sınıfı 1 olan, buğulanmaya (N) ve çizilmeye (K) dayanıklı modelleri tercih edin.
• Gözlük kullanıyorsanız numaralı koruyucu ya da gözlük üstü model seçin.
• Çizilmiş, çatlamış ya da darbe almış koruyucuları hemen değiştirin; darbe almış bir koruyucu görünürde sağlam olsa bile dayanımını yitirmiş olabilir.

Koruyucu gözlüklerinizi de normal gözlüklerinizi temizlediğiniz gibi suyla durulayıp mikrofiber bezle silin ve kılıfında saklayın. Ayrıntılı bakım önerileri için gözlük bakımı rehberimize göz atabilirsiniz.

Göz yaralanmasında ne yapmalı?

Koruyucu gözlüğe rağmen yaralanma olabilir. Gözünüze kimyasal sıçradıysa hemen bol, temiz ve ılık akan suyla en az 15-20 dakika yıkayın ve ardından acil servise başvurun. Göze bir cisim battıysa onu çıkarmaya çalışmayın, gözü ovuşturmayın ve üzerine baskı yapmadan koruyarak acil yardım alın. Ayrıntılar için göz acilleri ve ilk yardım rehberimize bakın.

Doğru standartlara uygun, iyi oturan bir koruyucu gözlük, iş yerinde, evde ve sporda gözleriniz için küçük bir yatırım ama büyük bir güvencedir. Gözünüze yalnızca bir kez zarar gelmesi, ömür boyu sürecek bir görme kaybına yol açabilir.