Kar Körlüğü ve UV Işınlarının Gözlere Verdiği Zarar

Güneşli bir kış gününde kayak yaptınız, akşam her şey yolundaydı. Gece yarısına doğru gözlerinizde kum varmış gibi bir batma başladı, ardından yoğun sulanma, kızarıklık ve ışığa bakamayacak kadar şiddetli bir ağrı geldi. Bu tablo, halk arasında kar körlüğü, tıpta ise fotokeratit (photokeratitis) olarak bilinen durumun tipik bir örneğidir. Aslında bu, gözün saydam ön tabakası olan korneanın güneş yanığıdır.

Ultraviyole (UV) ışınlarının göze etkisi yalnızca kar körlüğüyle sınırlı değildir. Kaynak yapanlarda “kaynak ışığı çarpması”, solaryum kullananlarda göz yanıkları ve yıllar boyunca biriken UV maruziyetine bağlı katarakt ve pterjiyum gibi kalıcı sorunlar da aynı kökene sahiptir. Bu yazıda UV'nin göze nasıl zarar verdiğini, kar körlüğünü nasıl tanıyacağınızı ve ne yapacağınızı, uzun vadeli riskleri ve en önemlisi gözlerinizi nasıl koruyacağınızı anlatıyoruz.

UV ışınları göze nasıl zarar verir?

Güneş ışığı, gözle görebildiğimiz ışığın yanı sıra görünmeyen ultraviyole ışınları da içerir. UV ışınları dalga boyuna göre üç gruba ayrılır:

• UVC: En yüksek enerjili olandır, ancak atmosferdeki ozon tabakası tarafından neredeyse tamamen tutulur. Kaynak arkı gibi yapay kaynaklar UVC üretebilir.
• UVB: Büyük ölçüde kornea tarafından soğurulur. Fotokeratitin ve ciltteki güneş yanığının başlıca nedenidir.
• UVA: Korneadan geçerek göz merceğine ulaşır ve uzun vadede katarakt oluşumuna katkıda bulunduğu düşünülür.

Kornea, UV ışınlarının önemli bir kısmını soğurarak gözün iç yapılarını korur. Ancak bu koruma bir bedelle gelir: Yoğun UVB maruziyetinde korneanın en dış tabakasını oluşturan epitel hücreleri hasar görür ve dökülür. Bu, tıpkı cildin güneşte yanması gibidir. Göz anatomisini daha ayrıntılı merak ediyorsanız gözün anatomisi rehberimize göz atabilirsiniz.

Kar körlüğü (fotokeratit) nedir?

Fotokeratit, korneanın (ve çoğu zaman konjonktivanın) UV ışınlarına bağlı geçici yanığıdır. Adı “kar körlüğü” olsa da, gerçek anlamda körlük değildir; şiddetli ağrı ve ışık hassasiyeti nedeniyle kişi gözlerini açamaz hale gelir ve görmesi geçici olarak bulanıklaşır.

Neden karda daha sık görülür?

Taze kar, üzerine düşen UV ışınlarının büyük bir kısmını yansıtır; bu oran yüzde 80'e kadar çıkabilir. Bu da gözlerin hem yukarıdan gelen hem de aşağıdan yansıyan UV ışınlarına aynı anda maruz kalması demektir. Buna ek olarak yükseklik arttıkça atmosfer incelir ve UV şiddeti artar; Dünya Sağlık Örgütü'ne göre her 1.000 metrelik yükselişte UV düzeyi yaklaşık yüzde 10 artar. Uludağ, Palandöken veya Erciyes gibi kayak merkezlerinde, açık ve güneşli bir günde koruma olmadan saatler geçirmek bu nedenle risklidir. Bulutlu havalarda bile UV ışınlarının önemli bir kısmı bulutlardan geçebilir.

Diğer nedenler

• Kaynak ışığı (arc eye): Kaynak arkı yoğun UV yayar. Koruyucu maske olmadan kaynak yapmak veya kaynak yapılan alanın yakınında korumasız durmak fotokeratite yol açabilir. Halk arasında “gözüne kaynak ışığı çarpması” denen durum budur.
• Su, kum ve deniz: Su yüzeyi ve açık renkli kum da UV yansıtır; plajda ve teknede uzun süre korumasız kalmak benzer tabloya neden olabilir.
• Solaryum ve UV lambaları: Koruyucu gözlük kullanmadan solaryuma girmek veya mikrop öldürücü UV lambalarına maruz kalmak.
• Güneş tutulmasına doğrudan bakmak: Bu durum farklı bir mekanizmayla retinaya kalıcı hasar verebilir (solar retinopati) ve fotokeratitten çok daha ciddidir.

Belirtiler: Nasıl tanınır?

Fotokeratitin en ayırt edici özelliği, belirtilerin maruziyet sırasında değil, genellikle 6-12 saat sonra başlamasıdır. Bu nedenle pek çok kişi gece uyanır ve ne olduğunu anlamaz.

• Gözlerde şiddetli ağrı, batma, kum veya cam kırığı varmış hissi
• Yoğun sulanma
• Kızarıklık
• Işığa karşı belirgin hassasiyet (fotofobi)
• Göz kapaklarında şişlik ve istemsiz kapak kasılması
• Bulanık görme, ışıkların etrafında haleler
• Nadiren geçici renk algısı değişiklikleri

Genellikle her iki göz birden etkilenir. Belirtiler korkutucu olsa da çoğu durumda hasar yüzeyseldir ve kornea epiteli hızla yenilenir.

Kar körlüğünde ne yapmalı? İlk yardım

1. Işıktan uzaklaşın. Karanlık veya loş bir ortama geçin, varsa güneş gözlüğü takın.
2. Kontakt lens kullanıyorsanız hemen çıkarın ve gözler tamamen iyileşene kadar takmayın.
3. Gözlerinizi ovuşturmayın. Bu, zaten hasarlı olan kornea yüzeyine daha fazla zarar verebilir.
4. Soğuk kompres uygulayın. Kapalı göz kapaklarının üzerine temiz, soğuk ve nemli bir bez koymak rahatlatabilir.
5. Koruyucusuz suni gözyaşı kullanın. Göz yüzeyini nemli tutmak iyileşmeye yardımcı olur.
6. Gözlerinizi dinlendirin. Ekran ve okuma gibi göz yoran işlerden kaçının.
7. Bir hekime başvurun. Özellikle ağrı şiddetliyse, belirtiler 24 saatte azalmıyorsa veya görmeniz bozuksa göz doktoruna gidin. Hekim, kornea hasarını değerlendirip ağrıyı ve enfeksiyon riskini azaltacak tedaviyi planlar.

Fotokeratit genellikle 24-72 saat içinde kalıcı hasar bırakmadan iyileşir. Dağda veya kayakta fotokeratit gelişirse, görme ve denge bozulabileceği için tehlikeli bir arazide tek başına hareket etmek riskli olabilir; gruptakilerin desteği ve gerekirse kurtarma ekiplerinin yardımı önemlidir. Diğer göz acillerinde ilk yardım için göz acilleri ve ilk yardım sayfamıza bakabilirsiniz.

Kimler daha fazla risk altında?

UV maruziyeti herkesi etkiler, ancak bazı gruplar daha yüksek risk taşır:

• Kış sporcuları ve dağcılar: Kar yansıması ve yüksek irtifa birleşimi nedeniyle.
• Açık havada çalışanlar: Tarım işçileri, inşaat çalışanları, balıkçılar, denizciler ve kayak öğretmenleri gibi meslek grupları yıllar boyunca yoğun UV'ye maruz kalır.
• Kaynakçılar ve çevrelerinde çalışanlar.
• Çocuklar: Açık havada daha çok zaman geçirirler ve göz mercekleri daha saydamdır.
• Katarakt ameliyatı geçirmiş kişiler: Günümüzde takılan göz içi lenslerin çoğu UV filtresi içerse de, güneş gözlüğü kullanımı yine de önerilir.
• Işığa duyarlılığı artıran ilaç kullananlar: Bazı antibiyotikler, idrar söktürücüler ve diğer ilaçlar gözün ve cildin ışığa duyarlılığını artırabilir. Kullandığınız ilaçlar konusunda hekiminize veya eczacınıza danışın.

Uzun vadeli UV hasarı

Tek bir fotokeratit atağı genellikle iz bırakmaz. Ancak yıllar boyunca biriken UV maruziyeti, gözde ve göz çevresinde kalıcı değişikliklere katkıda bulunabilir. Dünya Sağlık Örgütü, UV maruziyetini kataraktın önlenebilir risk faktörlerinden biri olarak tanımlar.

Kataraktın tedavisi cerrahidir ve günümüzde oldukça başarılıdır; ancak önlenebilir risk faktörlerini azaltmak yine de önemlidir. Katarakt hakkında daha fazla bilgi için katarakt rehberimize, pterjiyum için ise pterjiyum ve pinguekula rehberimize göz atabilirsiniz. Retinanın uzun vadeli güneş ışığına bağlı hasarı ve makula dejenerasyonu ile ilişkisi konusunda ise kanıtlar daha az nettir.

Gözlerinizi UV'den nasıl korursunuz?

Doğru güneş gözlüğü

• UV400 veya yüzde 100 UV koruması belirtilen gözlükleri seçin. Camın rengi veya koyuluğu UV koruması hakkında bilgi vermez; koyu ama UV filtresi olmayan bir cam, göz bebeğini büyüttüğü için daha fazla UV'nin göze girmesine bile yol açabilir.
• Sarmal (wraparound) modeller yanlardan gelen ışınları da engeller.
• Kategori: Kar ve yüksek dağ için genellikle en koyu kategoriler (kategori 3-4) önerilir. Ancak kategori 4 camlar araç kullanırken uygun değildir.
• Polarize camlar kar ve sudan yansıyan parlamayı azaltarak konforu artırır, ancak polarizasyon tek başına UV koruması anlamına gelmez.

Güneş gözlüğü seçimiyle ilgili ayrıntılı bilgiyi gerçekten koruyan güneş gözlüğü nasıl seçilir? yazımızda bulabilirsiniz.

Kayak ve dağcılık için

• Kayakta yüz çevresine tam oturan, UV korumalı kayak gözlüğü (goggle) kullanın.
• Yüksek irtifa tırmanışlarında yan korumalı “buzul gözlükleri” tercih edin.
• Yedek gözlük taşıyın; kaybolan veya kırılan gözlük ciddi bir sorun yaratabilir. Acil durumda, bir karton veya kumaşa açılan ince yarıklar geçici koruma sağlayabilir.
• Bulutlu havalarda da korumaya devam edin.

Kaynak ve işyeri

• Kaynak yaparken işe uygun koyuluk derecesine sahip, standartlara uygun kaynak maskesi kullanın.
• Kaynak yapılan alanın yakınında çalışanlar da koruma kullanmalı veya kaynak perdeleriyle korunmalıdır.
• Ayrıntılar için güvenlik ve spor gözlükleri rehberimize bakabilirsiniz.

Günlük hayatta

• Geniş kenarlı şapka, göze ulaşan UV'yi belirgin şekilde azaltır.
• UV filtreli kontakt lensler ek koruma sağlayabilir, ancak gözün tamamını ve çevresini örtmediği için güneş gözlüğünün yerini tutmaz.
• Çocukların gözleri UV'ye karşı daha hassastır; çocuklara da kaliteli, UV korumalı güneş gözlüğü ve şapka kullandırın.
• UV indeksinin yüksek olduğu öğle saatlerinde korumaya özellikle dikkat edin.

Ne zaman doktora gitmelisiniz?

Özetle, kar körlüğü acı verici ama genellikle geçici bir durumdur; uzun yıllar boyunca biriken UV maruziyeti ise kalıcı sorunlara katkıda bulunabilir. İyi haber, bu hasarın büyük kısmının basit önlemlerle önlenebilmesidir: Kaliteli UV korumalı gözlük, şapka ve işe uygun koruyucu ekipman. Kışın karda, yazın denizde ve her mevsim açık havada gözlerinizi korumayı alışkanlık haline getirin.