Miyopi Neden Dünya Genelinde Artıyor? Nedenler ve Riskler

Birkaç kuşak önce sınıfta gözlük takan çocuk sayısı bir elin parmaklarını geçmezdi. Bugün ise dünyanın pek çok kentinde, özellikle Doğu Asya'da, liseden mezun olan gençlerin büyük çoğunluğu miyop. Uzmanlar bu durumu artık açıkça bir "miyopi salgını" olarak tanımlıyor. Bu ifade abartı gibi görünebilir, ancak rakamlar ve öngörüler gerçekten çarpıcı.

Bu yazıda miyopinin ne olduğunu, dünya genelindeki yaygınlık eğilimlerini, 2050 yılına yönelik tahminleri, artışın arkasındaki başlıca nedenleri ve yüksek miyopinin neden yalnızca bir gözlük meselesi olmadığını ayrıntılı biçimde ele alıyoruz. Amacımız korkutmak değil; bu küresel eğilimin önlenebilir yanlarını anlamanıza ve kendiniz ile çocuklarınız için bilinçli adımlar atmanıza yardımcı olmak.

Miyopi nedir?

Miyopi (yakını görme, uzağı bulanık görme), gözün uzaktaki nesnelerden gelen ışığı retinanın tam üzerine değil, önüne odaklaması sonucu ortaya çıkar. Çoğu durumda bunun nedeni göz küresinin ön-arka uzunluğunun (aksiyel uzunluk) normalden fazla olmasıdır. Daha az sıklıkla korneanın veya merceğin fazla güçlü kırıcılığı da miyopiye yol açabilir. Miyop bir kişi yakındaki nesneleri net görür, ancak uzaktaki tabelalar, tahtadaki yazılar veya karşıdaki yüzler bulanıklaşır.

Miyopi genellikle okul çağında, çoğunlukla 6-12 yaşları arasında başlar ve göz büyümesini sürdürdüğü sürece, yani genellikle ergenlik sonuna ve yirmili yaşların başına kadar ilerleyebilir. Ne kadar erken başlarsa, yetişkinlikte ulaşacağı derece de genellikle o kadar yüksek olur. Miyopinin temel özelliklerini miyopi rehberimizde ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Düşük ve yüksek miyopi

Miyopi derecesi diyoptri (D) ile ölçülür ve eksi işaretiyle gösterilir. Genel kabul gören tanımlara göre -0,50 D ve üzeri miyopi olarak kabul edilir; -6,00 D ve üzeri ise yüksek miyopi olarak sınıflandırılır. Bu ayrım önemlidir, çünkü göz sağlığı açısından asıl kaygı verici olan, gözün aşırı uzamasıyla birlikte gelen yüksek miyopidir.

Rakamlarla miyopi salgını

Küresel tablo ve 2050 projeksiyonu

Miyopi salgınıyla ilgili en çok alıntılanan çalışma, Brien Holden Görme Enstitüsü araştırmacılarının 2016 yılında Ophthalmology dergisinde yayımladığı meta-analizdir. Holden ve arkadaşları, dünya genelindeki çok sayıda çalışmanın verilerini bir araya getirerek miyopi yaygınlığını ve gelecekteki eğilimleri tahmin etti. Bu analize göre 2000 yılında dünya nüfusunun yaklaşık beşte biri miyopken, mevcut eğilimler sürerse 2050 yılında bu oranın yaklaşık yarıya, yani yaklaşık 5 milyar kişiye ulaşması bekleniyor. Aynı çalışma, yüksek miyopili kişilerin sayısının da yaklaşık 1 milyara, yani dünya nüfusunun yaklaşık onda birine çıkabileceğini öngördü.

Bu tür projeksiyonlar doğası gereği belirsizlik içerir ve yaşam tarzındaki değişimler, önleme programları ve yeni tedaviler gerçek sonuçları değiştirebilir. Ancak genel eğilimin yönü konusunda bilim dünyasında güçlü bir uzlaşma vardır.

Doğu Asya: Salgının merkezi

Miyopi artışı en çarpıcı şekilde Doğu ve Güneydoğu Asya'da görülüyor. Singapur, Tayvan, Hong Kong, Güney Kore ve Çin'in büyük kentlerinde yapılan çalışmalar, liseyi bitiren gençlerin yüzde 80-90 gibi çok yüksek bir oranının miyop olduğunu gösteriyor. Güney Kore'de askerlik çağındaki genç erkeklerde yapılan ölçümler ve Çin'deki üniversite öğrencileri üzerindeki çalışmalar da benzer tablolar ortaya koydu. Bu bölgelerde yüksek miyopi oranları da diğer bölgelere göre belirgin şekilde yüksek.

Avrupa ve Kuzey Amerika'da da miyopi artıyor, ancak oranlar Doğu Asya'daki kadar yüksek değil. Avrupa'da yapılan büyük çalışmalar, genç yetişkin kuşaklarda miyopinin daha yaşlı kuşaklara göre belirgin şekilde daha sık olduğunu gösterdi. Bu da artışın yalnızca belirli bir bölgeye özgü olmadığını, modern yaşam tarzıyla ilişkili küresel bir eğilim olduğunu düşündürüyor.

Miyopi neden bu kadar hızlı artıyor?

Genetik yapı birkaç on yılda değişmez. Oysa miyopi oranları bir iki kuşak içinde katlanarak arttı. Bu hız, çevresel ve yaşam tarzıyla ilgili faktörlerin belirleyici rol oynadığını açıkça gösteriyor. Araştırmalar üç ana etken üzerinde yoğunlaşıyor: yoğun yakın çalışma, gün ışığında geçen zamanın azalması ve genetik yatkınlık.

1. Yoğun yakın çalışma ve eğitim baskısı

Çok sayıda çalışma, eğitim düzeyi ve okulda geçirilen yıl sayısı ile miyopi arasında güçlü bir ilişki olduğunu gösteriyor. Doğu Asya'da çocukların okul sonrası ek dersler, uzun ödev saatleri ve yoğun sınav hazırlığıyla günün büyük bölümünü kitap ve defter başında geçirmesi, bölgedeki yüksek miyopi oranlarının olası nedenlerinden biri olarak öne çıkıyor. Avrupa'da yapılan bazı genetik analizler de daha fazla yıl eğitim almanın miyopi riskini artırdığını desteklemiştir.

Yakın çalışmanın miyopiyi tam olarak nasıl tetiklediği hâlâ araştırılıyor. Öne sürülen mekanizmalardan biri, yakına bakarken retinanın çevresinde oluşan görüntü bulanıklığının göz küresinin uzamasını uyarabileceğidir. Çok yakın mesafeden (30 cm'nin altında) ve uzun süre ara vermeden yapılan çalışmanın daha riskli olduğu düşünülüyor. Akıllı telefonlar ve tabletler, yakın çalışmanın türünü ve süresini değiştirdi; ancak ekranların kitaptan bağımsız olarak ek bir risk oluşturup oluşturmadığı konusunda kanıtlar henüz kesin değil.

2. Gün ışığında geçen zamanın azalması

Son yirmi yılın en önemli bulgularından biri, açık havada geçirilen zamanın miyopiye karşı koruyucu olduğudur. Avustralya'da yapılan Sydney Myopia Study gibi gözlemsel çalışmalar, açık havada daha fazla zaman geçiren çocuklarda miyopinin daha az görüldüğünü ortaya koydu. Tayvan ve Çin'de yapılan okul temelli randomize çalışmalarda ise okul gününe açık hava etkinlikleri eklemek miyopinin başlama oranını azalttı.

Bu etkinin en güçlü açıklaması ışık şiddetidir. Açık havada, gölgede bile ışık şiddeti iç mekâna göre onlarca kat daha yüksektir. Parlak ışığın retinada dopamin salınımını artırdığı ve dopaminin de göz küresinin aşırı uzamasını frenlediği düşünülüyor. Kentleşme, iç mekân yaşamı ve ekranlı eğlencenin yaygınlaşmasıyla çocukların gün ışığında geçirdiği süre azaldı. Bu konuyu açık hava ve miyopi yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

3. Genetik yatkınlık

Genetik de miyopide önemli bir rol oynar. Anne ve babasından biri ya da ikisi miyop olan çocuklarda miyopi riski belirgin şekilde daha yüksektir. Geniş genom çalışmaları, miyopi ile ilişkili çok sayıda gen bölgesi tanımladı; ancak bu genlerin her birinin etkisi küçüktür. Genetik yatkınlık, kimin daha kolay miyop olacağını belirler; çevresel faktörler ise bu yatkınlığın ne ölçüde ortaya çıkacağını etkiler. Aile öyküsü olan bir çocukta miyopi kaçınılmaz değildir, ancak önleyici önlemler daha da önem kazanır. Ailede göz hastalığı öyküsünün genel olarak riski nasıl etkilediğini aile öyküsü ve göz hastalıkları yazımızda okuyabilirsiniz.

Yüksek miyopi neden ciddi bir sorun?

Pek çok kişi miyopiyi gözlük, kontakt lens veya lazer ameliyatıyla kolayca çözülen bir sorun olarak görür. Görme keskinliğini düzeltme açısından bu büyük ölçüde doğrudur. Ancak bu yöntemler gözün yapısını değiştirmez: Aşırı uzamış bir göz, gözlükle net görse de uzamaya bağlı riskleri taşımaya devam eder. Göz küresi uzadıkça retina, koroid ve sklera incelir ve gerilir. Bu yapısal değişiklikler, ilerleyen yaşlarda ciddi göz hastalıklarına zemin hazırlar.

Retina dekolmanı

Retina dekolmanı, retinanın altındaki dokudan ayrılmasıdır ve tedavi edilmezse kalıcı görme kaybına yol açabilir. Miyop gözlerde retina daha ince ve gerilmiş olduğu için yırtık ve delik oluşma olasılığı daha yüksektir. Miyopi derecesi arttıkça retina dekolmanı riski de belirgin şekilde artar. Belirtileri ve aciliyeti hakkında retina dekolmanı rehberimizde ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz.

Miyopik makulopati

Miyopik makulopati, yüksek miyopide retinanın merkezindeki görme alanı olan makulada gelişen dejeneratif değişikliklerdir. Bunlar arasında retina ve koroid incelmesi (atrofi), makulada çatlaklar ve anormal damar oluşumu (miyopik koroidal neovaskülarizasyon) sayılabilir. Miyopik makulopati, özellikle Doğu Asya'da, çalışma çağındaki yetişkinlerde düzeltilemeyen görme kaybının önde gelen nedenlerinden biri olarak kabul edilir. Bazı formları için tedaviler bulunsa da, ilerlemiş atrofi geri döndürülemez.

Glokom ve katarakt

Araştırmalar, miyopinin açık açılı glokom ve bazı katarakt türleri için de risk faktörü olduğunu göstermektedir. Glokom uzun süre belirti vermeden ilerleyebildiği için, yüksek miyopisi olan kişilerin düzenli göz muayenesi yaptırması özellikle önemlidir. Glokom hakkında daha fazla bilgiye rehberimizden ulaşabilirsiniz.

Ne yapabiliriz? Önleme ve kontrol

Çocuklarda önleme

• Açık hava zamanı: Çocukların her gün yaklaşık 2 saat gün ışığında açık havada vakit geçirmesi önerilir.
• Yakın çalışmada mola: Her 20-30 dakikalık okuma veya ekran kullanımının ardından kısa bir uzak bakış molası verilmesi.
• Mesafe: Kitap ve ekranı yüze çok yaklaştırmamak; en az 30 cm mesafe.
• Ekran süresini dengelemek: Ayrıntılar için ekran süresi ve çocukların gözleri yazımıza bakabilirsiniz.
• Düzenli göz muayenesi: Özellikle ailede miyopi varsa.

Miyopinin ilerlemesini yavaşlatma

Miyopi başladıktan sonra, ilerlemesini yavaşlatmak için kanıta dayalı çeşitli yöntemler geliştirildi. Bunlar arasında düşük doz atropin göz damlaları, miyopi kontrolüne yönelik özel tasarımlı gözlük camları, çok odaklı yumuşak kontakt lensler ve gece takılan sert lenslerle uygulanan ortokeratoloji bulunur. LAMP gibi büyük klinik çalışmalar, düşük doz atropinin miyopi ilerlemesini yavaşlatabildiğini göstermiştir. Bu yöntemlerin hangisinin uygun olduğuna, çocuğun yaşına, miyopi derecesine ve ilerleme hızına göre göz doktoru karar verir.

Ne zaman göz doktoruna başvurmalısınız?

Çocuklarda tahtayı görmekte zorlanma, gözlerini kısma, ekrana veya kitaba çok yaklaşma ve baş ağrısı gibi belirtiler göz muayenesi gerektirir. Miyop yetişkinlerin, özellikle yüksek miyopisi olanların, belirti olmasa bile düzenli göz muayenesi yaptırması önerilir; muayene sıklığını göz doktorunuz belirler. Gözlük numaranızın hızla değişmesi veya gözlükle bile net görememe durumunda da değerlendirme gerekir.

Sonuç

Miyopi, modern yaşamın gözlerimizde bıraktığı en belirgin izlerden biri. Holden 2016 projeksiyonuna göre yüzyılın ortasında dünya nüfusunun yaklaşık yarısı miyop olabilir. Bu artışın arkasında genetikten çok yaşam tarzı yatıyor: yoğun yakın çalışma ve gün ışığında geçen zamanın azalması. Yüksek miyopi; retina dekolmanı, miyopik makulopati ve glokom gibi ciddi hastalıkların riskini artırdığı için, çocuklukta miyopinin başlamasını geciktirmek ve ilerlemesini yavaşlatmak büyük önem taşıyor. Her gün açık havada zaman geçirmek, yakın çalışmaya mola vermek ve düzenli göz muayenesi bu salgına karşı atılabilecek en etkili adımlardır.